Najstarsze ślady osadnictwa na terenie ziemi janowskiej pochodzą ze schyłkowego paleolitu (10000-8300 lat p. n. e.) i są pozostałością po łowcach reniferów. Pierwsi rolnicypojawili się w neolicie tworząc osady w Chrzanowie Koloni, w tym jedną dużą o pow. 5 ha (około 500 lat p.n.e.). Obszar ten był zasiedlony także w późniejszych okresach – epoce brązu (np. duża osada kultury trzcinieckiej w Chrzanowie, 1600-1500 lat p.n.e.) i żelaza. Z okresu kultury przeworskiej pochodzi cmentarzyskociałopalne w Pikulach. (I w. p.n.e.). Okres wpływów rzymskich poświadczają znaleziska monet (Janów Lubelski, Krzemień).

Pod koniec V w. na tereny obecnej Lubelszczyzny napłynęła ludność słowiańska. Na VII w. datowane są ślady osadnictwa z rejonu Chrzanowa i Zdziłowic. W okresie VIII-IX w. istniało rozległe grodzisko w Batorzu, pełniące funkcje obronne i kultowe (czczono tam bóstwa wodne). Przypuszczalnie w latach 70. X w. teren obecnego Lubelskiego został podbity przez państwo piastowskie.Pozostałością po walkach są ślady spalonych osad z okolic Samar oraz zniszczone grodzisko w Batorzu. Stać za tym też mogły działania wojenne Rusinów. W X w. tereny te znalazły się bowiem bezpośrednim sąsiedztwie granicy wschodniej.

W XIII w. ziemia janowska nękana była licznymi najazdami, przede wszystkim ruskimi (w 1244 i 1265 r.), a także tatarskimi (również w następnym wieku). Charakter pogranicza nie sprzyjał wzrostowi osadnictwa i rozwojowi gospodarczemu. Sytuacja ta zmieniła się po przyłączeniu Rusi Czerwonej. W 1377 r. rozległe nadania na terenie regionu otrzymał późniejszy marszałek Królestwa Dymitr z Goraja. My Ludwik z łaski Bożej król Węgier, Polski (..) darowujemy i zapisujemy na niewzruszoną własność nasz zamek Goraj zwany Ładą, oraz wsie: Ładę, Radzięcin, Chrzanów, Dzwolę, Kocudzę, Białą, Branewkę, Zdziłowice – stwierdzał przywilej królewski. Dobra te uległy podziałowi w 1405 r.

W wiekach XV i XVI znaczne włości na tym terenie posiadali: Tęczyńscy, Szamotulscy, Dłutowie, Gorajscy oraz Górkowie. Wiek XVI charakteryzował się intensywnym rozwojem gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej, co miało wpływ na wzrost powinności chłopskich.

Istotne zmiany własnościowe nastąpiły w 1596 r., kiedy Jan Zamoyski kupił od spadkobierców Stanisława Górki ponad połowę obecnego powiatu janowskiego (klucz gorajski). W 1601 r. włączył nowe nabytki do swojej ordynacji (w 1604 r. również klucz batorski). Także w 1596 r., w wyniku unii brzeskiej, prawosławni zamieszkujący region stali się katolikami obrządku greckiego.

Wojny połowy XVII w. (najazd Chmielnickiego, potop szwedzki, atak siedmiogrodzki) wyrządziły znaczne szkody i spowodowały ubytek ludności. Zniszczenia dotknęły nowo założony Janów Lubelski, Godziszów, Kawęczyn, i inne wsie. Gdy podnosiły się one ze zniszczeń, nastąpiły kolejne w okresie wojny północnej (1700-1721). Uciążliwe przemarsze wojsk i rekwizycje spowodowały głód oraz zarazy (1711 r.). W kluczu batorskim połowa ziemi leżała odłogiem.

W XVIII w. nastąpił wzrost osadnictwa, również terenów puszczańskich. Możnowładcy zaczęli dążyć do reformy ustroju feudalnego. Andrzej Zamojski dokonał oczynszowania chłopów w kluczu janowskim (1779 r.), powstało także kilka osad na prawie czynszowym.

W wyniku rozbiorów terytorium ziemi janowskiej znalazło się pierwotnie w Galicji, a następnie w Księstwie Warszawskim. Okres wojen napoleońskich (1812-13 r.) był równie niszczący dla powiatu co poprzednie wojny. Rekwizycje, głód, zarazy, wysokie podatki, klęski nieurodzaju, gradobicia spowodowały znaczny spadek ludności, a ubytki w inwentarzu sięgały w niektórych wsiach klucza janowskiego nawet 70 proc.

W czasie powstania listopadowego, w lutym 1831 r., Janów Lubelski oswobodził od Rosjan por. Dominik Bulewski dowodząc oddziałem z Zamościa. Miasto było przez pewien czas siedzibą władz powstańczych.

W 1833 r. w ordynacji, skupiającej 2/3 terenu powiatu, wprowadzono oczynszowanie, do którego stopniowo przystąpili chłopi (od 1848 r. stało się ono obowiązkowe).

W kolejny zryw powstańczy, powstanie styczniowe, mieszkańcy ziemi janowskiej włączyli się niezwykle aktywnie. W walkach brali udział ziemianie z terenu ziemi janowskiej - Ignacy Solman, Stanisław Wybranowski, mieszczanie z Janowa Lubelskiego (m.in. Michał Łukasiewicz, Wincenty Boliński) i Modliborzyc. Do walk włączyli się chłopi, na czele z Pawłem Poradą, który dowodził 20–osobowym oddziałem. W końcowej fazie powstania w Lasach Janowskich działały oddziałki Józefa Flisa i Jakuba Prężyny. Na terenie powiatu stoczono kilka bitew i potyczek, pod Potokiem Wielki, Modliborzycami, Stawcami, Szklarnią, Momotami i Batorzem, gdzie zginął Marcin Lelewel-Borelowski.

W 1864 r. na mocy ukazu carskiego nastąpiło uwłaszczenie, chłopi otrzymali na własność użytkowaną od stuleci ziemię. W 1867 r. powstał powiat janowski wydzielony z obwodu zamojskiego. W II połowie XIX w. nastąpił rozwój przemysłu, głównie spożywczego (browary, młyny, gospodarstwa rybne), także drzewnego (tartaki) i mineralnego (cegielnie). Wzorcowe gospodarstwo rolne i rybne stworzył w Potoczku Adam Przanowski, uruchamiając m.in. fabrykę mączki kartoflanej. Podczas rewolucji 1905 r. miało miejsce wiele wystąpień ludności (Modliborzyce, Janów Lubelski, Godziszów) oraz strajki służby folwarcznej i szkolne (Modliborzyce, Janów Lubelski, Branew).

Podczas I wojny światowej trzykrotnie przetoczyły się przez obszar powiatu walki frontowe wywołując rozległe zniszczenia, największe w gminach Chrzanów i Kawęczyn. Spłonęło wiele wsi (m.in. Godziszów, Pikule, Osinki, Malinie, Wólka Batorska), łącznie około 2 tysięcy budynków. W 1914 r. największa potyczka miała miejsce pod Godziszowem. W lipcu 1915 r. intensywne walki, w ramach bitwy pod Kraśnikiem, toczyły się pod Janowem Lub., Błażkiem, Wolą Studziańską i Dzwolą. W 1918 r. jednostka POW rozbroiła oddziały austriackie w Janowie Lubelskim.

Po odzyskaniu niepodległości starano się, mimo niedoboru środków, nadrobić zapóźnienia powstałe w okresie rozbiorowym. Rozwijano oświatę na poziomie podstawowym i średnim, rozbudowywanoinfrastrukturę – transportową i telekomunikacyjną. Tłumiona przez zaborców działalność społeczno-kulturalna znalazła swój szeroki upust w funkcjonowaniu: Związku Strzeleckiego, Kół Młodzieży Wiejskiej, jednostek straży pożarnej, kółek rolniczych. W 1928 r. uroczyście obchodzono dziesiątą rocznicę odzyskania niepodległości, upamiętniając ją kilkoma obeliskami.

Wybuch wojny w 1939 r. stanowił początek szeregu tragicznych zdarzeń. Podczas kampanii wrześniowej Niemcy dokonali dotkliwych bombardowań Janowa, Modliborzyc, Białej, Słupia i Stojeszyna. Werhmacht spalił także Kocudzę. Stoczono potyczki z Niemcami pod Dzwolą i Janowem Lubelskim i pod Krzemieniem z wkraczającymi od wschodu Rosjanami. Na początku października zgrupowanie płk. Tadeusza Zieleniewskiego w rejonie Momot złożyło broń wobec Armii Czerwonej. Okupanci wprowadzili represyjne rządy: utworzyli karne obozy pracy (Janów Lubelski, Kapronie, Wierzchowiska). Dokonywali wielu pacyfikacji, szczególnie śródleśnych wsi – Kalennego, Gwizdowa, Pikul, Momot Dolnych i Górnych, Kiszek oraz Ujścia. Wobec Żydów prowadzili politykę eksterminacji, m.in. poprzez liczne masowe egzekucje – Janów Lubelski, Chrzanów, Potok Wielki, Zdziłowice. Pod koniec 1942 r. wywieziono ich do Zaklikowa, a stamtąd do obozów zagłady. Już w 1939 r. powstały struktury konspiracyjne, początkowo ZWZ-AK, a później również BCh, NOW, NSZ i podległe ZSRR GL-AL. Partyzanci stoczyli z okupantami liczne potyczki. W 1944 r. miała miejsce wielka bitwa partyzancka na Porytowym Wzgórzu. Oddziały partyzantki sowieckiej i AL oraz niewielki AK liczące 3 tys. starły się z niemieckimi liczącymi 30 tys. żołnierzy. Po ciężkich walkach trwających cały dzień partyzantom udało się wyjść z okrążenia.

W lipcu 1944 r. wojska radzieckie wyparły Niemców z terenu powiatu janowskiego. Władzę przejął reżim komunistyczny, przeciwko któremu walczyły (do 1947 r., a nawet do 1950 r.) oddziały NSZ i WiN.

Po zakończeniu II wojny światowej zaczął się trudny okres odbudowy. W 1956 r. reaktywowany został powiat janowski. Część mieszkańców regionu wyjechała na Ziemie Odzyskane i tereny wschodniej Lubelszczyzny. W latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych nastąpił intensywny rozwój infrastruktury – zbudowano sieć dróg, dokonano elektryfikacji, uruchomiono komunikacje PKS. Miał miejsce gwałtowny wzrost liczby jednostek OSP, kółek rolniczych, klubów, świetlic, kin, domów kultury.

Społeczność powiatu włączyła się aktywnie w ruch solidarnościowy, który zaowocował odzyskaniem pełnej suwerenności. W 1999 r. w wyniku reformy administracyjnej reaktywowano ponownie powiat janowski.

Autor Zenon Baranowski